PEKİ, ŞİMDİ NE OLACAK?

Oğuzhan Demirtaş

Yürütmeyi Durdurma Kararının Ardından Olası Gelişmelere İlişkin Bir Senaryo Analizi;

Bir mahkeme kararı bazen bir projenin sonu değil, yapılan işlemlerin yeniden düşünülmesi için verilen bir fırsat olabilir.

Muğla 2. İdare Mahkemesi’nin Göcek ve Dalaman koylarında uygulanması planlanan Mapa-Şamandıra Sistemi hakkında verilen “ÇED Gerekli Değildir” kararının yürütmesini durdurması, kamuoyunda farklı değerlendirmelere neden oldu. Bir kesim bu kararı çevre adına önemli bir kazanım olarak görürken, diğer bir kesim ise yıllardır çözüm bekleyen çevresel sorunların daha da gecikeceği endişesini dile getirdi. Göcek Halk Meclisinin ve Yat Turizmi derneğinin açıklamalarını bu iki perspektife örnek olarak okuyabiliriz.

Oysa mahkeme kararını yalnızca “kazananlar” ve “kaybedenler” üzerinden okumak, meselenin özünü gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Asıl soru artık farklıdır:

Göcek gerçekten eski düzenine mi dönecek?

Proje yeniden mi şekillenecek?

Yoksa bu süreç, Türkiye’nin kıyı yönetimi anlayışını daha bilimsel, daha katılımcı ve daha sürdürülebilir bir zemine taşıyacak yeni bir başlangıcın habercisi mi olacak?

Bu soruların kesin cevaplarını bugün vermek mümkün değil. Ancak mevcut hukuki süreç, çevresel gereklilikler ve idari uygulamalar birlikte değerlendirildiğinde, önümüzde beliren dört temel senaryodan söz etmek mümkündür.

Bu makalenin amacı herhangi bir tarafı haklı ya da haksız ilan etmek değildir. Amaç; mahkeme kararının ortaya çıkardığı yeni durumu nesnel bir bakış açısıyla değerlendirmek, olası gelişmeleri analiz etmek ve Göcek’in geleceği açısından en rasyonel yol haritasını tartışmaya açmaktır.

Gelelim sürecin en önemli aşamasına.

Özetle ; Muğla 2. İdare Mahkemesi, Göcek ve Dalaman koylarında uygulanması planlanan Mapa-Şamandıra Projesi için verilen “ÇED Gerekli Değildir” kararının yürütmesini durdurdu.

Mahkemenin değerlendirmesinde öne çıkan başlıca hususlar ise:

Projenin uygulanacağı alanlara ilişkin oşinografik koşulların (akıntı, dalga ve rüzgâr rejimi) yeterli düzeyde değerlendirilmemiş olması,
Akdeniz foku (Monachus monachus) ve yunus türleri gibi hassas deniz memelileri üzerindeki olası etkilerin ayrıntılı biçimde ortaya konulmaması,
Sualtı kültür varlıkları ve arkeolojik mirasa ilişkin incelemelerin yeterli görülmemesi,
Ornitolojik çeşitlilik ile göç yollarına ilişkin değerlendirmelerin sınırlı kalması,
Projenin oluşturabileceği toplam çevresel yükün ve kümülatif etkilerin yeterince analiz edilmemiş olması.

Mahkeme kararında yer verilen bu değerlendirmeler, projenin çevresel etkilerinin mevcut bilgi ve belgeler ışığında daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Burada özellikle altı çizilmesi gereken önemli bir husus bulunmaktadır.

Yürütmenin durdurulması kararı, projenin kesin olarak iptal edildiği anlamına gelmemektedir. Aynı şekilde bu karar, projenin gelecekte mutlaka uygulanacağı veya uygulanamayacağı yönünde de kesin bir hüküm içermemektedir.

Dolayısıyla bugün gelinen noktada tartışılması gereken asıl konu, tarafların haklılığı veya haksızlığı değil; mahkemenin işaret ettiği eksikliklerin nasıl giderileceği ve Göcek için çevresel, hukuki ve toplumsal açıdan daha güçlü bir yönetim modelinin nasıl oluşturulabileceğidir.

Mahkemenin yürütmeyi durdurma kararıyla birlikte kamuoyunda en çok sorulan soru şudur:

“Peki, şimdi ne olacak?”

Bu soruya bugün için kesin cevap vermek mümkün değildir. Bununla birlikte kamu yönetimi ve stratejik planlama disiplinlerinde belirsizlik dönemleri çoğu zaman senaryo analizi yöntemiyle değerlendirilir. Bu makalede benimsenen yaklaşım da bu yönteme dayanmaktadır. Dolayısıyla aşağıda yer verilen dört senaryo, birer öngörü değil; mevcut veriler ışığında geliştirilen olası yönetim seçenekleri olarak okunmalıdır

Senaryo 1: Eksiklikler Giderilir ve Proje Revize Edilerek Devam Eder

Bu senaryoda ilgili kurumlar, mahkeme kararını projenin sona ermesi olarak değil, geliştirilmesi için bir fırsat olarak değerlendirir.

Mahkemenin işaret ettiği eksiklikler bilimsel çalışmalarla desteklenir; oşinografik analizler, biyolojik çeşitlilik araştırmaları, sualtı kültür varlıklarına ilişkin incelemeler ve çevresel etki değerlendirmeleri tamamlanır. Hazırlanacak yeni değerlendirme süreci, yalnızca teknik gereklilikleri karşılamakla kalmaz; aynı zamanda daha şeffaf ve katılımcı bir anlayışla yürütülür.

Bu yaklaşım, projenin hem hukuki dayanıklılığını hem de toplumsal kabulünü güçlendirebilir.

Senaryo 2: Mevcut İdari İşlem İptal Edilir ve Süreç Baştan Başlar

Bu senaryoda mahkeme, yargılama sonunda dava konusu idari işlemin hukuka uygun olmadığı sonucuna ulaşabilir.

Böyle bir durumda idarenin önünde farklı seçenekler bulunacaktır. Proje tamamen yeniden tasarlanabilir, kapsamı değiştirilebilir veya çevresel değerlendirme süreci yeni bilgi ve belgeler ışığında yeniden yürütülebilir.

Dolayısıyla bu senaryo, mutlaka projenin tamamen sona ereceği anlamına gelmemektedir. Aynı zamanda daha kapsamlı ve daha güçlü bir planlama sürecinin başlangıcı da olabilir.

Senaryo 3: Süreç Uzar ve Proje Fiilen Askıda Kalır

Bazı büyük ölçekli kamu projelerinde yargısal ve idari süreçlerin uzaması nedeniyle uygulamalar uzun süre başlayamayabilmektedir.

Benzer bir ihtimal burada da söz konusu olabilir.

Bu durumda hukuken kesin bir iptal kararı bulunmasa bile proje uzun süre uygulanamayabilir. Bunun doğal sonucu olarak mevcut çevresel sorunlar da çözüm beklemeye devam edecektir.

Bu senaryo, çevresel baskının ortadan kalktığı anlamına gelmez; yalnızca mevcut durumun devam ettiği bir süreci ifade eder.

Senaryo 4: Mahkeme Kararı Yeni Bir Yönetim Modelinin Başlangıcı Olur

En yapıcı senaryo ise mahkeme kararının yalnızca hukuki bir süreç olarak değil, Göcek’in gelecekte nasıl yönetileceğine ilişkin yeni bir değerlendirme fırsatı olarak görülmesidir.

Bu yaklaşımda;

bilimsel çalışmalar güçlendirilir,
yerel paydaşların katılımı artırılır,
çevresel izleme sistemi kurulur,
uygulama pilot bölgelerde test edilir,
elde edilen veriler doğrultusunda sistem kademeli olarak geliştirilir.

Böylece proje yalnızca teknik açıdan değil, yönetişim anlayışı bakımından da güçlenmiş olur.

Bu yaklaşım, Göcek için geliştirilecek modelin ilerleyen yıllarda Türkiye’nin diğer hassas kıyı alanlarına da örnek oluşturmasına katkı sağlayabilir.

Mahkeme kararının ardından ortaya çıkabilecek senaryoların her biri farklı sonuçlar doğurma potansiyeline sahiptir. Ancak çevresel koruma, hukuk güvenliği ve sürdürülebilir turizm birlikte değerlendirildiğinde, bu senaryoların tamamının aynı ölçüde arzu edilen sonuçlar üretmeyeceği açıktır.

Kanaatimce, Göcek’in geleceği açısından en yapıcı yaklaşım; birinci ve dördüncü senaryoların birbirini tamamlayan bir anlayışla birlikte ele alınmasıdır.

Bunun temel nedeni, Mapa-Şamandıra Sisteminin dayandığı çevresel gerekçelerin bilimsel açıdan güçlü olması; buna karşılık uygulama sürecinin ise hukuki ve yönetsel açıdan geliştirilmeye ihtiyaç duymasıdır.

Başka bir ifadeyle sorun, yalnızca “ne yapılacağı” değil, aynı zamanda “nasıl yapılacağı” sorunudur.

Şamandıra sistemlerinin, uygun şekilde planlandığında deniz çayırlarının korunmasına, düzensiz demirlemenin azaltılmasına ve kıyısal kullanımın daha etkin yönetilmesine önemli katkılar sağladığına ilişkin uluslararası literatürde çok sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu nedenle projenin çevresel hedefleri ile kullanılan aracın kendi içinde çeliştiğini söylemek güçtür.

Bununla birlikte, çevresel açıdan doğru görülen her uygulamanın, aynı zamanda hukuken sağlam, bilimsel olarak yeterince desteklenmiş ve toplumsal açıdan benimsenmiş olması gerekir.

Mahkeme kararının ortaya koyduğu tablo da esasen bu ihtiyacı hatırlatmaktadır.

Dolayısıyla bundan sonraki süreçte asıl amaç, projeyi savunmak veya projeye bütünüyle karşı çıkmak değil; eksiklikleri giderilmiş, bilimsel temelleri güçlendirilmiş ve paydaş katılımını esas alan daha olgun bir uygulama modeline ulaşmak olmalıdır.

Bu bölümde ifade edeceğim öneriler, devam eden yargı sürecine ilişkin bir değerlendirme değil; benzer kıyı yönetimi uygulamalarında uluslararası iyi uygulama örneklerinden hareketle geliştirilmiş yönetsel öneriler olarak okunmalıdır.

1. Bilimsel Çalışmaların Derinleştirilmesi

Mahkemenin dikkat çektiği hususlar doğrultusunda oşinografik koşullar, deniz memelileri, kuş göç yolları, sualtı kültür varlıkları ve kümülatif çevresel etkiler yeniden ve daha kapsamlı biçimde değerlendirilmelidir.

2. Katılımcı Yönetişim Mekanizmasının Oluşturulması

Yerel yönetimler, kamu kurumları, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları, balıkçı kooperatifleri, yat turizmi temsilcileri ve amatör denizcilerin görüşlerini düzenli biçimde aktarabilecekleri sürekli bir danışma mekanizması oluşturulmalıdır.

Bu yaklaşım yalnızca karar alma sürecini güçlendirmekle kalmayacak, uygulamanın toplumsal meşruiyetine de önemli katkı sağlayacaktır.

3. Pilot Uygulama Yaklaşımı

Sistemin tüm koylarda aynı anda uygulanması yerine, belirli pilot bölgelerde başlatılması; elde edilen çevresel ve operasyonel sonuçların bağımsız biçimde değerlendirilmesi, sonraki uygulamalar açısından daha sağlıklı bir zemin oluşturacaktır.

4. Sürekli İzleme ve Şeffaflık

Projeye ilişkin çevresel göstergeler, su kalitesi, deniz çayırlarının durumu, kullanıcı yoğunluğu ve çevresel performans göstergeleri belirli aralıklarla kamuoyuyla paylaşılmalıdır.

Koruma politikalarının başarısı, yalnızca doğru kararlarla değil; bu kararların şeffaf biçimde izlenebilmesiyle de yakından ilişkilidir.

SONUÇ

Bugün yalnızca bir çevre projesini tartışmıyoruz. Türkiye’nin hassas kıyı alanlarını geleceğe nasıl taşıyacağınında belki de miladındayız.

Mahkeme kararı bu tartışmanın sonu değil; İdarenin önünde, mahkeme kararının ortaya koyduğu değerlendirmeleri dikkate alarak süreci daha güçlü bilimsel temeller ve daha geniş katılımla yeniden şekillendirme fırsatı bulunmaktadır.

Bu fırsat doğru değerlendirilebilirse, Göcek yalnızca korunmuş bir kıyı alanı değil, aynı zamanda sürdürülebilir kıyı yönetimi konusunda Türkiye’ye örnek gösterilen bir model hâline gelebilir.